ΝΙΚΟΣ ΜΙΧΟΣ | All Photos courtesy of ESA/IPEV/ENEA – Adrianos Golemis 

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΤΗΝ ΑΝΤΑΡΚΤΙΚΗ

Σε ένα από τα πιο απομονωμένα σημεία της Ανταρκτικής, εκεί όπου δεν υπάρχει καθόλου ζωή, βρίσκεται η βάση Κονκόρντια (μτφ: Ομόνοια) του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (European Space Agency). Εκεί πέρασε έναν ημερολογιακό χρόνο ένας 28χρονος Λαρισαίος, ο Αδριανός Γολέμης, πραγματοποιώντας ιατρική έρευνα για λογαριασμό της ESA. Ο Αδριανός μας μιλάει και εξηγεί πως είναι να περνάς Χριστούγεννα στην ακτή της Ανταρκτικής και Πρωτοχρονιά σε ένα παγοθραυστικό κολλημένο στους πάγους, πως είναι να ζεις στους -20 βαθμούς, τι λέει η μητέρα του για όλα αυτά και φυσικά για την έρευνά του και για το μέλλον του.

Πως είναι να κάνεις Χριστούγεννα στην Ανταρκτική;

Αυτά τα χριστούγεννα είναι τα πρώτα μου back in the world! Μέσα στην κοινωνία δηλαδή! Γιατί την ίδια περίοδο του 2014 αλλά και του 2013 βρισκόμουν στην Ανταρκτική. Πήγα τον Νοέμβριο του 2013 και ήξερα ότι θα περάσω έναν ημερολογιακό χρόνο εκεί. Όμως ενώ περίμενα να επιστρέψω τέλη Νοεμβρίου του 2014 και συγγενείς και φίλοι περίμεναν να κάνουμε χριστούγεννα μαζί, ανέκυψαν προβλήματα. Αυτό γιατί στο σημείο που υπήρχε πρόσβαση στην Ανταρκτική με πλοίο, ο πάγος ήταν περισσότερος από το κανονικό. Έτσι ακόμη και το παγοθραυστικό κόλλησε. Συνεπώς τα καύσιμα ήταν λιγοστά, καθώς το πλοίο τα φέρνει στην ακτή και από εκεί προωθούνται με αεροπλάνα. Μας ενημέρωσαν, λοιπόν, ότι η επιστροφή θα καθυστερήσει και θα πάει για μέσα Δεκέμβρη. Και πάλι θα προλαβαίναμε τα Χριστούγεννα!

Εμείς φύγαμε από την Κονκόρντια την προκαθορισμένη ημέρα και με αεροπλάνο φτάσαμε στην ακτή, όπου το παγοθραυστικό θα μας πήγαινε πίσω στην Αυστραλία, ώστε με άλλο αεροπλάνο να γυρίσουμε στην Ευρώπη. Όμως το πλοίο ήταν κολλημένο. Δε σάλευε καθόλου, παρότι παγοθραυστικό! Επομένως, περιμέναμε δυο εβδομάδες σε ένα χώρο φιλοξενίας με μισή βαλίτσα και χωρίς ίντερνετ. Το παγοθραυστικό δεν έφτασε ποτέ και έτσι το πήραμε απόφαση να κάνουμε Χριστούγεννα εκεί, στον χωρό αυτό της γαλλικής βάσης Ντυμόντ Ντερβίλ, που πήρε το όνομά της από τον μεγάλο εξερευνητή. Μετά από αυτό μας πήραν με ελικόπτερο και μας πέταξαν στο πλοίο, προκειμένου να φύγουμε προς την θάλασσα. Τα αγαθά που μετέφερε εξάλλου δεν θα έφταναν ποτέ στην ακτή, οπότε είπαμε να προλάβουμε την Πρωτοχρονιά.

Έλα, όμως, που δεν έμελε να γίνει έτσι! Το πλοίο δεν μπορούσε να ξεκολλήσει από τους πάγους. Ούτε προς την βάση, ούτε προς την θάλασσα. Μείναμε εκεί άλλες δυο εβδομάδες με ένα μόνο δορυφορικό τηλέφωνο, που μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε για λίγο μια φορά ανά δυο μέρες. Η δύσκολη στιγμή ήταν όταν συνειδητοποιήσαμε ότι θα χάσουμε και την Πρωτοχρονιά. Η χειρότερη όμως, ήταν η αναμονή. Κανείς δεν μπορούσε να εγγυηθεί εάν το πλοίο θα μπορέσει να φύγει την επόμενη ημέρα ή μετά από δυο μήνες. Ο χώρος για τα τριάντα άτομα, που ήμασταν, ήταν ελάχιστος. Λιγότερος από την Κονκόρντια. Η αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης ήταν το μεγαλύτερο ψυχολογικό κατόρθωμα. Ευτυχώς είχαμε προμήθειες και λιγοστή σαμπάνια που ήπιαμε στην αλλαγή του χρόνου, με μεγαλύτερο πανηγυρισμό την κόρνα του πλοίου και τις ευχές του καπετάνιου. Φαντάζεσαι, λοιπόν, ποια είναι η προσμονή μου για την φετινή Πρωτοχρονιά!

Έτσι περιπετειώδης ήταν και η άφιξή σου;

Η σύνδεση μεταξύ των παραλιών της Ανταρκτικής και της ηπείρου της Ωκεανίας γίνεται μόνο με παγοθραυστικό ή αεροπλάνο. Όταν πήγα, έφτασα με αεροπλάνο. Ένα C-130. Ήταν σίγουρα πιο ξεκούραστο ταξίδι! Όμως με το παγοθραυστικό είχαμε μια ανταμοιβή, για να λέμε και τα καλά. Η Κονκόρντια βρίσκεται σε τόσο απομονωμένη και κρυα τοποθεσία με αποτέλεσμα να ζουν μόνο άνθρωποι. Δεν υπάρχει κανένα ζώο ή πουλί. Τίποτα. Κινδύνευα, λοιπόν, να περάσω ένα χρόνο στην Ανταρκτική και να μην δω ούτε ένα πιγκουίνο! Κατά την καθυστέρηση της επιστροφής είχα την ευκαιρία να δω και πιγκουίνους και φώκιες!

Και αυτό ήταν πολύ εντυπωσιακό σαν θέαμα μετά από τόσους μήνες απομόνωσης. Θυμάμαι χαρακτηριστικά την στιγμή που είδα το πρώτο πουλί να πετάει. Ένιωσα ένα συναίσθημα έκπληξης! Ποιος θα περίμενε ότι θα δει ένα πουλί να πετάει και θα συγκλονιζόταν; Όμως, μετά από ένα χρόνο βλέποντας μόνο ανθρώπους, νιώθεις έκπληξη.

Η μητέρα σου τι είπε για όλα αυτά;

Όπως οφείλει να κάνει η κάθε μητέρα, ανησύχησε. Πριν πάω, μου είχε πει: «Εντάξει αγόρι μου. Θα το πάρω απόφαση. Όπως η μητέρα κάθε πιλότου συνηθίζει να ζει με την καθημερινή ανησυχία, έτσι θα το συνηθίσω και εγώ». Υπάρχουν, βέβαια, και κάποιες προβλέψεις – δεν είσαι τελείως ξεκρέμαστος – αλλά πάντα παραμένεις σε μια απομόνωση.

Όμως οι γονείς μου και ο αδερφός μου ήταν πολύ υποστηρικτικοί. Ακόμη και όταν μιλούσαμε στα τηλέφωνα μια φορά στο τόσο. Μου είχαν στείλει κάποια πράγματα που άνοιγα κάθε τόσο και με χαροποιούσαν πολύ, όπως άλλωστε και η επικοινωνία με φίλους. Ειδικά όταν είσαι σε ένα χώρο που ότι ώρα και αν είναι δεν έχει ήλιο, δεν κοιμάσαι καλά και κρυώνεις. Αυτά σε φθείρουν ψυχολογικά. Ακόμη και ένα μήνυμα, ένα email σου φτιάχνει την διάθεση. Σε κάνει να χαμογελάς.

Τι ακριβώς έκανες στην Ανταρκτική;

Σπουδάζοντας Ιατρική και έχοντας μια μεγάλη αγάπη για το διάστημα είχα κάνει ένα master στην Γαλλία στο International Space University πάνω στην έρευνα στους δυο αυτούς τομείς. Έτσι έκανα αίτηση για την θέση αυτή στην Ανταρκτική στην ESA. Ο Οργανισμός εκτός από την αποστολή αστροναυτών στο διάστημα κάνει και έρευνα σε διαστημικά ανάλογα. Δηλαδή πραγματοποιεί πειράματα σε περιοχές που προσομοιάζουν με τις συνθήκες ζωής των αστροναυτών και τις απαιτήσεις που αυτή έχει. Ως παράδειγμα να αναφέρω τον ακανόνιστο κύκλο μέρας και νύχτας που παρατηρείται στο διάστημα αλλά και σε τοποθεσίες πάνω στην Γη, όπως η Ανταρκτική. Εκεί η ESA ερευνά τόσο τις φυσιολογικές παραμέτρους, δηλαδή τις επιπτώσεις στον οργανισμό και το σώμα, όσο και τις ψυχολογικές. Αυτά γίνονται συνοπτικά στην Κονκόρντια, όπου εγώ κλήθηκα ως γιατρός να εκτελέσω κάποια πειράματα ευρωπαϊκών πανεπιστημίων για το πως προσαρμόζεται ο άνθρωπος σε ακραίες συνθήκες διαβίωσης.

Κάθισα εκεί δεκατέσσερις μήνες, οι εννιά εκ των οποίων ήταν σε πλήρη απομόνωση λόγω θερμοκρασιών. Κανένα αεροπλάνο ή ερπυστριοφόρο δεν μπορεί να έρθει όταν οι θερμοκρασίες φτάνουν τους -80 βαθμούς Κελσίου.

Τι σκέφτεσαι να κάνεις στο μέλλον;

Εμένα με ενδιαφέρει πολύ να συνεχίσω να κάνω αυτό που κάνω. Υπάρχει, λοιπόν, ο δρόμος της ειδικότητας την οποία προσαρμόζεις πάνω σε ένα τέτοιο σενάριο, όπως και ο δρόμος της καθαρής έρευνας που είναι ένα διδακτορικό.

Στην Ελλάδα ή στο εξωτερικό;

Στο εξωτερικό. Αλλά πρώτα απ’όλα είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι η Ελλάδα συμμετέχει σε κάποιους διεθνείς οργανισμούς. Ένας από αυτούς είναι και η European Space Agency, όπου εντάχθηκε το 2005. Αυτό είναι πολύ σημαντικό να το διαφημίζουμε με κάθε ευκαιρία γιατί οι περισσότεροι συμπολίτες μας δεν το ξέρουν. Με την άγνοια πάνε χαμένες κάποιες ευκαιρίες για την χώρα. Όπως το να εργαστεί κανείς για έναν τέτοιο οργανισμό και μάλιστα υπό καλές εργασιακές συνθήκες. Ή όπως η προώθηση της έρευνας. Μέχρι στιγμής δεν έχει γίνει από κανένα ελληνικό πανεπιστήμιο η πρόταση για μια τέτοια επιχορηγούμενη έρευνα.

Η Ελλάδα έχει το δικαίωμα αφού συμμετέχει να παράξει έρευνα μέσω του ESA. Υπάρχουν κάποιοι εθελοντές – ανάμεσα σε αυτούς και εγώ – που θέλουμε να κινηθούμε σαν χώρα προς αυτή την κατεύθυνση. Αυτό το προωθούμε μέσω παρουσιάσεων σε σχολεία ή να καλλιεργήσουμε την όρεξη σε κάποιους φοιτητές πανεπιστημίων να κατασκευάσουν – έστω και ερασιτεχνικά – έναν δορυφόρο. Έτσι παράγεται τεχνολογία για την Ελλάδα.
Βέβαια, ακόμη δεν υπάρχουν οι υποδομές στην Ελλάδα για έρευνα πάνω σε διαστημική τεχνολογία ή σε ακραίες συνθήκες ζωής. Για αυτό τον λόγο περισσότερο, θα ξεκινήσω στην Ευρώπη χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάποια κομμάτια δεν θα τα κάνω εδώ. Αξίζει επίσης να αναφέρουμε ότι η νεοσύστατη εταιρία πολικών ζωνών έχει περίπου δυο χρόνια λειτουργίας και -πάλι εθελοντικά- κάνει μεγάλη προσπάθεια να αποκτήσει η Ελλάδα ερευνητική πρόσβαση στην Ανταρκτική και στον Βόρειο Πόλο.

Αυτό θα είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον…

Ναι, θα είναι. Και να πούμε και κάτι ακόμη. Μπορεί κάποιος να σχολιάσει ότι «εδώ δεν έχουμε να φάμε, ξοδεύουμε χρήματα για τέτοια πράγματα;». Όμως η αλήθεια είναι ότι το ελληνικό κράτος δαπανά περίπου 1 ευρώ κατ΄άτομο τον χρόνο προκειμένου να συμμετάσχει στην ESA. Η συμμετοχή είναι πολύ μικρή και αυτό έχει αρνητικό αντίκτυπο. Όμως τα πλεονεκτήματα είναι εξίσου σημαντικά. Σε λίγο καιρό θα αρχίσει να λειτουργεί το Gallileo. Το ευρωπαϊκό GPS που παράγεται από την ΕΕ και την ESA. Με ένα ευρώ τον χρόνο, λοιπόν, αποκτάς πρόσβαση σε σημαντικές πληροφορίες για την ευρύτερη περιοχή αλλά σε στοιχεία που θα βελτιώσουν την ποιότητα της καθημερινής ζωής. Αυτό που χρειάζεται η Ελλάδα είναι περισσότερος σχεδιασμός ώστε η συμμετοχή αυτή να επενδύεται σωστά με άμεσα ωφέλη για την χώρα.

Κατά την γνώμη μου πάντως δεν τίθεται ζήτημα εάν πρέπει η χώρα να συμμετέχει σε τέτοιους οργανισμούς ή όχι. Γιατί όπως είπε και ο Βαγγέλης Καϊμακάμης – ο πρώτος Έλληνας που πήγε στην Κονκόρντια πριν από εμένα – αλλιώς μιλάμε για «την ανάπτυξη που όλοι ευαγγελιζόμαστε και δεν έρχεται ποτέ!» Η ανάπτυξη χωρίς να δαπανήσεις χρήματα δεν έρχεται. Το ένα ευρώ ανά άτομο δεν αποτελεί σπουδαίο κόστος. Θα φέρει χρήσιμα αποτελέσματα για όλους μας ακόμη και αν αυτό δεν φαίνεται από την πρώτη ματιά.

Πως είναι να είσαι ο μοναδικός Λαρισαίος που πήγε στην Ανταρκτική;

Για την ακρίβεια είμαι ο ένας από τους δυο. Ο Βαγγέλης, που εργάστηκε στην ίδια θέση με μένα, είναι και Λαρισαίος. Έχει μεγαλώσει σε πολλές πόλεις, ανάμεσα στις οποίες και η δική μας.

Βέβαια, επειδή όταν είσαι εκεί θέλεις να κάνεις και την πλάκα σου, έβγαλα μια φωτογραφία κρατώντας μια εκτύπωση του σήματος του Δήμου Λαρισαίων. Το μόνο «σκηνοθετικό» λάθος που έκανα είναι ότι, καθώς ήταν καλοκαίρι, δεν φορούσα γάντια. Πάλι -20 βαθμούς είχε. Αλλά επειδή βγήκα για πολύ λίγο δεν τα φόρεσα. Έτσι, με ρωτούσαν διάφοροι εάν είναι φωτομοντάζ. Αλλά δεν είναι!

Κάτι άλλο που έκανα είναι η τοποθέτηση μιας ταμπέλας, όπως συνηθίζεται να κάνει ο καθένας που πάει εκεί.

copyright all photos ESA/IPEV/ENEA – Adrianos Golemis